Evropa između kriza: Nova energetska zavisnost podiže cijene i ugrožava konkurentnost ekonomije

Rat između Irana i Izraela, uz uključivanje SAD, pokrenuo je lančanu reakciju na globalnim tržištima energije i ponovo otvorio pitanje energetske bezbjednosti Evrope. Analiza BBC upozorava da se Evropska unija ponovo suočava sa problemima poput onih u Ukrajini.

Prije četiri godine predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen optužila je Rusiju da manipuliše energetskim tržištem EU, dok su cijene energije naglo rasle. “Radije spaljuju gas nego da ga isporuče”, rekla je tada, upozorivši da tržište više ne funkcioniše.

“To je rat protiv naše energije, naše ekonomije i naše budućnosti”, poručila je, naglašavajući da Evropa ubrzano smanjuje zavisnost od ruskih energenata i okreće se pouzdanijim partnerima poput SAD i Norveške.

Slična situacija kao u vrijeme ruskog napada na Ukrajinu

Međutim, prema analizi BBC-ja, Evropa se danas ponovo nalazi u sličnoj situaciji. “Nakon svega smo se zakleli da ćemo naučiti lekciju. Obećali smo promjene, a opet smo ovdje“, rekao je jedan evropski diplomata, govoreći anonimno.

Kriza na Bliskom istoku podiže cijene energije i prijeti da dominira sastankom evropskih lidera u Briselu. Umjesto dugoročnih strategija, vlade se ponovo fokusiraju na kratkoročne mjere i smirivanje birača.

“Opet se vrtimo ukrug. Drugi rat, isti problemi”, upozorio je diplomata.

Energetska zavisnost samo je promijenila oblik

Nakon 2022. EU je brzo smanjila zavisnost od ruske nafte, gasa i uglja. Danas samo oko dva odsto uvoza nafte dolazi iz Rusije, uglavnom za Mađarsku i Slovačku, a plan je potpuno ukinuti uvoz ruskog gasa već sljedeće godine.

Prije rata Rusija je, na primjer, pokrivala oko 55 odsto njemačkog uvoza gasa. Danas se Evropa oslanja na druge dobavljače, prije svega Norvešku i SAD. Diverzifikacija je postala ključna riječ u Briselu, ali problem nije nestao. Zavisnost je i dalje prisutna, samo je raspodijeljena na više izvora.

SAD kao ključni dobavljač i politički faktor

Prema analizi BBC-ja, SAD je postao ključni stub evropske energetske bezbjednosti. Evropa je 2022. brzo prešla sa gasa iz gasovoda na tečni prirodni gas (LNG), a danas je najveći svjetski uvoznik LNG-a. Američki LNG čini oko 57 odsto ukupnog uvoza u EU, dok Njemačka čak 96 odsto tog energenta nabavlja iz SAD.

Ta zavisnost ima i političke posljedice. BBC navodi primjer njemačkog kancelara Fridriha Merca koji nije reagovao dok je američki predsjednik Donald Tramp kritikovao Španiju zbog odbijanja vojne saradnje.

Trampova administracija dodatno je iskoristila evropsku potrebu za energijom i bezbjednosnom podrškom, tražeći povećanu kupovinu skupljeg američkog LNG-a. Ursula fon der Lajen je u julu dogovorila paket vrijedan oko 690 milijardi evra za američku naftu, LNG i nuklearne tehnologije, dok je EU zauzvrat pristao na ukidanje carina na američki uvoz.

Iako je taj dogovor predstavljen kao smanjenje zavisnosti od Rusije, Evropa se time našla u slabijoj pregovaračkoj poziciji prema SAD.

Nova ranjivost: globalno tržište i Ormuski moreuz

Problem, kako ističe BBC, nije samo politička zavisnost, već i struktura tržišta. Evropa danas zavisi od LNG-a, što znači veću izloženost globalnim cijenama. Zatvaranje Ormuskog moreuza, kroz koji prolazi oko 20 odsto svjetske nafte, odmah je izazvalo rast cijena.

Početkom marta cijene nafte porasle su oko osam odsto, a gasa u Evropi oko 20 odsto. “Izbor između ruskih energenata i nestabilnog globalnog tržišta veoma je loš izbor za Evropu“, rekao je Dan Marks iz tink-tenka Rusi.

Evropa može da priušti energiju, ali po visokoj cijeni, što dugoročno smanjuje konkurentnost ekonomije.

Skupi kompromisi i ograničene alternative

Norveška je danas najveći dobavljač gasa EU i pokriva oko trećinu potreba Unije, ali već radi blizu maksimalnog kapaciteta. Dalje povećanje proizvodnje zahtijevalo bi nova ulaganja i istraživanja, što dolazi u sukob sa evropskim klimatskim politikama.

Istovremeno, zavisnost od SAD nosi dodatne rizike. Stručnjaci upozoravaju da bi Vašington u krizi mogao preusmjeriti energiju na domaće tržište ili koristiti isporuke kao politički alat. Uz to, prirodne katastrofe poput uragana ili požara mogu ugroziti američku infrastrukturu za LNG.

“Riječ je o slojevima rizika. Nema jednostavnih rješenja”, zaključuje Marks.

Kratkoročne mjere i političke podjele

Evropski lideri sada razmatraju hitne mjere poput ograničenja cijena i smanjenja poreza kako bi ublažili udar na građane i industriju. “Ključno je smanjiti uticaj rata na cijene energije”, rekla je fon der Lajen uoči samita.

Istovremeno raste strah da će visoke cijene energije i inflacija dodatno ojačati populističke stranke širom Evrope.

Rat je ponovo otvorio i duboke podjele oko klimatske politike. Sistem trgovine emisijama (ETS), koji industriju primorava na plaćanje emisija CO2, postao je predmet oštrih sporova.

Italija i dio srednje Evrope traže njegovo ublažavanje ili privremenu suspenziju, dok zemlje poput Španije, Švedske i Danske upozoravaju da bi to kaznilo one koji su već ulagali u zelenu tranziciju.

Kineski model kao mogući put

Evropske vlade sve više gledaju ka Kini, koja već godinama razvija strategiju smanjenja zavisnosti od nafte i gasa kroz elektrifikaciju. Više od 30 odsto ukupne potrošnje energije u Kini dolazi iz električne energije, znatno više nego u EU.

Više od polovine novih automobila u Kini je električno, što dodatno smanjuje izloženost globalnim energetskim šokovima. Međutim, za razliku od Kine, Evropa je duboko podijeljena oko tempa i načina tranzicije.

Hoće li Evropa konačno nešto promijeniti?

Dio političara već otvoreno preispituje dosadašnji pristup. Belgijski premijer Bart de Vever pozvao je na normalizaciju odnosa sa Rusijom kako bi Evropa ponovo dobila pristup jeftinoj energiji. Slične ideje kruže i u dijelovima njemačke industrije, dok krajnje desna AfD traži ukidanje sankcija Rusiji.

Istovremeno, EU ima ambiciozan cilj smanjenja emisija za 90 odsto do 2040, ali stručnjaci dovode u pitanje njegovu izvodljivost. “Evropa želi da smanji zavisnost od nafte i gasa, ali političari se plaše troškova i reakcije birača“, upozorava Georg Zahman iz Bruegela.

Analiza BBC-ja zaključuje da Evropa ponovo stoji pred istim pitanjem kao i u prethodnim krizama: da li će iskoristiti trenutak za stvarne promjene ili će se, još jednom, vratiti starim obrascima.